ต้นทุนจัดหาแร่หายากพุ่ง 22% ในหนึ่งปีตามผลสำรวจ: โจทย์เรื่องจังหวะเวลาของการ "ลดพึ่งพาจีน"
การจัดหาแร่หายาก (rare earth) กำลังแพงขึ้นและยากขึ้นสำหรับผู้ผลิตญี่ปุ่น จากผลสำรวจที่เผยแพร่เมื่อเดือนกรกฎาคม 2026 โดย Resilire บริษัทบริหารความเสี่ยงห่วงโซ่อุปทาน ผู้ตอบแบบสอบถามรายงานว่าต้นทุนการจัดหาแร่หายากของตนเพิ่มขึ้นเฉลี่ย 22.3% ในช่วงหนึ่งปีที่ผ่านมา…

การจัดหาแร่หายาก (rare earth) กำลังแพงขึ้นและยากขึ้นสำหรับผู้ผลิตญี่ปุ่น จากผลสำรวจที่เผยแพร่เมื่อเดือนกรกฎาคม 2026 โดย Resilire บริษัทบริหารความเสี่ยงห่วงโซ่อุปทาน ผู้ตอบแบบสอบถามรายงานว่าต้นทุนการจัดหาแร่หายากของตนเพิ่มขึ้นเฉลี่ย 22.3% ในช่วงหนึ่งปีที่ผ่านมา และกว่าเก้าในสิบระบุว่าประสบความยากลำบากในการหาวัตถุดิบอย่างน้อยหนึ่งรายการ
ปัจจัยสำคัญเบื้องหลังคือการที่จีนคุมเข้มการส่งออกมายังญี่ปุ่น อย่างไรก็ตาม สัดส่วนของการเพิ่มขึ้นที่มาจากมาตรการควบคุมการส่งออกดังกล่าว ไม่สามารถแยกออกจากราคาตลาด อัตราแลกเปลี่ยน และต้นทุนการแปรรูปได้ กระนั้น การขึ้นราคาและการขาดแคลนก็ดูจะไม่ใช่เพียงความผันผวนชั่วคราว โจทย์คือ ในกรอบเวลาใด — ระยะสั้น กลาง หรือยาว — ที่ความเคลื่อนไหว "ลดพึ่งพาจีน" ตั้งแต่เทคโนโลยีประหยัดแร่หายากไปจนถึงการรีไซเคิลและการกระจายแหล่งจัดหา จะตามทันแรงกดดันนี้
แร่หายากใช้ในแม่เหล็กสมรรถนะสูงที่อยู่ในมอเตอร์และเครื่องกำเนิดไฟฟ้า รวมถึงในวัสดุขัดและตัวเร่งปฏิกิริยา โดยเฉพาะแม่เหล็กนีโอดิเมียมถูกฝังอยู่ในผลิตภัณฑ์ที่เป็นแกนของการลดคาร์บอนและระบบอัตโนมัติ ทั้งมอเตอร์ขับเคลื่อนรถยนต์ไฟฟ้า หุ่นยนต์อุตสาหกรรม และกังหันลม การหยุดชะงักของการจัดหาจึงส่งผลกระทบเป็นวงกว้างในภาคการผลิต
ประเด็นสำคัญ
- ในผลสำรวจของ Resilire (ดำเนินการเดือนมิถุนายน 2026 กับผู้มีอำนาจตัดสินใจด้านการจัดหาแร่หายากหรือวัสดุ/ชิ้นส่วนที่เกี่ยวข้องในบริษัทผู้ผลิต 400 คน) ผู้ตอบรายงานว่าต้นทุนการจัดหาเพิ่มขึ้นเฉลี่ย 22.3% ในรอบหนึ่งปี
- ผู้ตอบกว่าเก้าในสิบประสบความยากลำบากในการหาวัตถุดิบอย่างน้อยหนึ่งรายการ อัตราการจัดหาที่ทำได้ตามความต้องการเฉลี่ยอยู่ต่ำกว่า 70% เล็กน้อย และราวหนึ่งในสิบไม่สามารถผลักภาระต้นทุนที่เพิ่มขึ้นได้เลย
- ด้วยเหตุผลความสัมพันธ์ญี่ปุ่น-จีนที่แย่ลง จีนได้จำกัดการส่งออกมายังญี่ปุ่นโดยเน้นแร่หายากหนักอย่างดิสโพรเซียมและเทอร์เบียม การส่งออกทั้งสองมายังญี่ปุ่นหยุดชะงักโดยพฤตินัยตั้งแต่มกราคม 2026
- การตอบสนองของฝ่ายญี่ปุ่นครอบคลุมทั้งแม่เหล็กประหยัดแร่หายาก มอเตอร์ไร้แร่หายาก การรีไซเคิลแม่เหล็ก การกระจายแหล่งจัดหา การถลุงในประเทศ และการสำรองระดับชาติ แต่ไม่มีทางใดที่แก้ได้ทันที
- โจทย์คือ การตอบสนองแบบใดที่จะไปถึงการผลิตจำนวนมากและความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจได้ทันเวลา บนสมมติฐานว่าต้นทุนที่สูงและข้อจำกัดด้านอุปทานจะดำเนินต่อไป
ผลสำรวจบอกอะไร
ผลสำรวจแปลงแรงกดดันที่ทีมจัดหารู้สึกให้เป็นตัวเลข ในรูปของข้อมูลที่บริษัทผู้ตอบรายงานด้วยตนเอง
Resilire ดำเนินการสำรวจออนไลน์เมื่อเดือนมิถุนายน 2026 กับผู้มีอำนาจตัดสินใจด้านการจัดหาแร่หายากและวัสดุหรือชิ้นส่วนที่เกี่ยวข้องในบริษัทผู้ผลิต 400 คน ผู้ตอบรายงานว่าต้นทุนการจัดหาของตนเพิ่มขึ้นเฉลี่ย 22.3% ในรอบหนึ่งปี กว่าเก้าในสิบระบุว่าหาวัตถุดิบอย่างน้อยหนึ่งรายการได้ยาก และอัตราการจัดหาที่ทำได้ตามความต้องการ — ว่าสามารถจัดหาได้เท่าใดของปริมาณที่ต้องการ — เฉลี่ยอยู่ต่ำกว่า 70% เล็กน้อย ทั้งนี้เป็นตัวเลขที่เจ้าหน้าที่จัดหารายงานด้วยตนเอง และไม่จำเป็นต้องสะท้อนอัตราการขึ้นราคาของแร่หายากเพียงอย่างเดียว
ความสามารถในการผลักภาระต้นทุนที่เพิ่มขึ้นไปยังราคาสินค้าก็แตกต่างกันมากในหมู่ผู้ตอบ ราวหนึ่งในสิบระบุว่าไม่สามารถผลักภาระได้เลย ทำให้ต้นทุนที่สูงขึ้นและการขาดแคลนตกอยู่กับอัตรากำไรของบางบริษัทโดยตรง
เหตุใดต้นทุนจึงสูงขึ้น
ปัจจัยหลักเบื้องหลังการขึ้นราคาน่าจะเป็นมาตรการควบคุมการส่งออกของจีนที่มายังญี่ปุ่น
ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา จีนได้ทยอยคุมเข้มการควบคุมการส่งออกสินค้าหลายรายการ รวมถึงแร่หายาก ในเดือนมกราคม 2026 มาตรการควบคุมการส่งออกมายังญี่ปุ่นถูกคุมเข้มยิ่งขึ้นและมีผลบังคับในวันเดียวกัน ผลกระทบหนักที่สุดตกอยู่กับแร่หายากหนักอย่างดิสโพรเซียมและเทอร์เบียม ซึ่งเป็นธาตุที่เติมลงในแม่เหล็กนีโอดิเมียมเพื่อให้คงแรงแม่เหล็กไว้ได้แม้ในอุณหภูมิสูง จึงจำเป็นสำหรับการใช้งานอย่างมอเตอร์ขับเคลื่อนที่เกิดความร้อนมาก
การส่งออกแร่หายากหนักเหล่านี้มายังญี่ปุ่นหยุดชะงักโดยพฤตินัยตั้งแต่มกราคม 2026 จีนครองส่วนแบ่งการจัดหาแร่หายากของโลกอย่างท่วมท้น โดยเฉพาะในกระบวนการแยกและถลุง และการจัดหาของญี่ปุ่นที่ผ่านมาพึ่งพาจีนอย่างมาก เมื่ออุปทานนั้นเบาบางลง ผู้ซื้อจึงต้องหันไปพึ่งวัตถุดิบที่ไม่ใช่ของจีนซึ่งราคาสูงกว่า ทำให้ราคาการจัดหาถูกดันขึ้น
บริษัทการค้าและฝ่ายอื่น ๆ ตอบสนองด้วยการพัฒนาผู้ผลิตนอกจีน แต่ผลผลิตที่ไม่ใช่ของจีนมีปริมาณจำกัดและราคาสูงกว่า บางรายปรับวิธีจัดสรรคำสั่งซื้อ โดยให้ความสำคัญกับการจัดส่งแก่ลูกค้าที่ยอมรับการขึ้นราคา กล่าวอีกนัยหนึ่ง การเพิ่มขึ้นของต้นทุนครั้งนี้มิใช่เพียงความไม่สมดุลชั่วคราวของอุปสงค์และอุปทาน แต่คือการปรากฏขึ้นของต้นทุนในการย้ายการจัดหาออกจากจีนนั่นเอง
สองความเสี่ยงที่หน้างาน
ทีมจัดหาเผชิญสองความเสี่ยง คือ ราคาและปริมาณ
ประการแรกคือต้นทุน หากผลักภาระไม่ได้ กำไรก็หด หากผลักภาระได้ ความสามารถในการแข่งขันของสินค้าปลายทางก็ถูกกระทบ การที่ราวหนึ่งในสิบผลักภาระที่เพิ่มขึ้นไม่ได้เลย บ่งชี้ว่าบริษัทที่มีอำนาจต่อรองราคาอ่อนแอกว่าต้องแบกรับเอง แม้ผลสำรวจจะไม่ได้แยกผลตามขนาดบริษัท จึงไม่อาจระบุระดับการกระจุกตัวนั้นได้จากตัวเลขนี้เพียงลำพัง
ประการที่สองคือการจัดหาปริมาณให้เพียงพอ อัตราการจัดหาที่ทำได้เฉลี่ยอยู่ต่ำกว่า 70% เล็กน้อย ไม่มีการเปิดเผยการกระจายของคำตอบ จึงไม่ชัดว่าการขาดแคลนเกิดขึ้นเป็นวงกว้าง หรือการขาดแคลนรุนแรงในไม่กี่บริษัทที่ดึงค่าเฉลี่ยลง อย่างไรก็ตาม เนื่องจากแม่เหล็กที่ขาดไปเพียงชิ้นเดียวก็ทำให้ผลิตภัณฑ์ไม่สมบูรณ์ ความยากในการจัดหาจึงเพิ่มความเสี่ยงต่อการลดกำลังการผลิตหรือการหยุดผลิตในที่สุด ในอดีต ความกังวลเรื่องการจัดหาแม่เหล็กแร่หายากเคยส่งผลกระทบต่อการผลิตรถยนต์มาแล้ว
ความเคลื่อนไหว "ลดพึ่งพาจีน"
เมื่อเผชิญแรงกดดันนี้ ฝ่ายญี่ปุ่นตอบสนองในหลายแนวทาง แต่ส่วนใหญ่ต้องใช้เวลากว่าจะเห็นผล และอยู่ในระดับความพร้อมที่ต่างกัน
ประการแรก ลดแร่หายากในตัวแม่เหล็กเอง ผู้ผลิตแม่เหล็กนีโอดิเมียมอย่าง Proterial, Shin-Etsu Chemical, TDK และ Daido Steel ได้พยายามลดปริมาณดิสโพรเซียมและเทอร์เบียมที่ราคาแพงและเสี่ยงต่ออุปทาน ขณะที่ยังคงความทนความร้อนไว้ ยิ่งแม่เหล็กต้องใช้แร่หายากหนักน้อยเท่าใด ก็ยิ่งได้รับผลจากมาตรการควบคุมน้อยลง
ประการที่สอง ในฝั่งมอเตอร์ Toyota, Hitachi และรายอื่น ๆ กำลังพัฒนามอเตอร์ที่ไม่พึ่งแม่เหล็กนีโอดิเมียม หรือที่ลดการใช้แร่หายากลงมาก โดยชดเชยสมรรถนะด้วยโครงสร้างและการควบคุมมอเตอร์แทนกำลังของแม่เหล็ก
ประการที่สาม การรีไซเคิล ความพยายามในการนำแร่หายากกลับมาจากมอเตอร์และแม่เหล็กที่ใช้แล้วเพื่อนำกลับมาใช้ใหม่กำลังคืบหน้า ต้นทุนและคุณภาพของการเก็บกลับและการแยกยังเป็นโจทย์ แต่การรักษาวงจรไว้ในประเทศจะช่วยลดการพึ่งพาการนำเข้าลงในตัว
ประการที่สี่ การกระจายแหล่งจัดหาและการถลุงในประเทศ ความร่วมมือกับผู้ผลิตนอกจีน — ในออสเตรเลีย เวียดนาม และอินเดีย — กำลังถูกสำรวจ และในประเทศ Shin-Etsu Chemical ได้เข้าสู่ธุรกิจการถลุงแร่หายาก การสำรองระดับชาติโดย Japan Oil, Gas and Metals National Corporation (JOGMEC) ก็ทำหน้าที่เป็นประกันต่อการขาดตอนของอุปทาน
ทั้งหมดนี้สำคัญในมุมความมั่นคงทางเศรษฐกิจ แต่ระดับความพร้อมต่างกัน แม่เหล็กประหยัดแร่หายากบางส่วนใกล้ถึงการผลิตจำนวนมากแล้ว ขณะที่มอเตอร์ไร้แร่หายากและการรีไซเคิลยังอยู่ในขั้นวิจัย สาธิต หรือขยายกำลังการผลิต จึงเติมเต็มส่วนที่ขาดได้จำกัด การออกแบบแม่เหล็กใหม่ต้องใช้เวลาในการตรวจสอบสมรรถนะและการเริ่มผลิตจำนวนมาก และการถลุงนอกจีนก็เผชิญกำแพงด้านต้นทุนและขนาด
ด้วยเหตุนี้ ในระยะสั้นจึงต้องประคองด้วยมาตรการชั่วคราว ได้แก่ การเพิ่มสต็อก การจัดหาผ่านสัญญาระยะยาว การจัดสรรวัตถุดิบที่มีจำกัดระหว่างการใช้งานต่าง ๆ และการใช้คลังสำรองระดับชาติ ทั้งหมดนี้เป็นการซื้อเวลา มิใช่การแก้ที่รากของปัญหา โจทย์คือจะผ่านช่วงเปลี่ยนผ่านไปได้อย่างไรจนกว่ามาตรการเชิงโครงสร้างจะเห็นผล
จุดที่ต้องจับตาต่อไป
ผลสำรวจบ่งชี้ว่าต้นทุนที่สูงขึ้นและข้อจำกัดด้านอุปทานไม่ใช่ความผันผวนของตลาดชั่วคราว แต่กำลังเคลื่อนไปสู่การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้าง มีสามเรื่องที่ควรจับตาจากนี้
ประการแรก ต้นทุนที่เพิ่มขึ้นจะไปตกค้างอยู่ที่ชั้นใด ผู้ผลิตชิ้นส่วนรายเล็กที่มีความสามารถในการผลักภาระต้นทุนอ่อนแอกว่าย่อมเสี่ยงมากกว่า และความสามารถในการทำกำไรอาจพังลงที่จุดอ่อนที่สุดของห่วงโซ่อุปทาน
ประการที่สอง การตอบสนองแบบใดจะไปถึงการผลิตจำนวนมากและความคุ้มค่าได้ทันเวลา มีระยะห่างระหว่างผลในห้องทดลองกับชิ้นส่วนผลิตจำนวนมากที่ผ่านเกณฑ์ต้นทุนและความน่าเชื่อถือ สำหรับแม่เหล็กประหยัดแร่หายากและมอเตอร์ไร้แร่หายาก เทคโนโลยีจะสุกงอมเพียงใด และการปรับแบบในฝั่งผลิตภัณฑ์ที่จำเป็นต่อการนำไปใช้จะคืบหน้าเพียงใด คือคำถาม
ประการที่สาม ทิศทางของมาตรการควบคุมการส่งออกของจีนและความสัมพันธ์ญี่ปุ่น-จีน หากมาตรการยืดเยื้อหรือเข้มข้นขึ้น การลงทุนเพื่อลดการพึ่งพาจีนก็ยิ่งต้องเร่งให้เร็วขึ้น แม้จะผ่อนคลายลง ห่วงโซ่อุปทานที่เริ่มกระจายตัวไปแล้วก็ไม่จำเป็นต้องหวนกลับสู่รูปเดิม
แร่หายากค้ำจุนบริเวณที่เป็นการเติบโตของภาคการผลิตญี่ปุ่น — การลดคาร์บอนและระบบอัตโนมัติ — ตรงประตูทางเข้าด้านวัตถุดิบพอดี การจัดหาจะถูกทำให้มีเสถียรภาพได้เพียงใด ทั้งด้านต้นทุนและปริมาณ จะเป็นตัวกำหนดความสามารถในการแข่งขันในด้านเหล่านั้น ซึ่งเป็นโจทย์ที่ผู้ผลิตในภูมิภาคเอเชียอื่น ๆ รวมถึงในไทย ที่พึ่งพาอุปทานจากจีนเช่นเดียวกัน มีเหตุผลที่ต้องจับตาด้วย







